نوشته: ماني شهرير
به تاريخ 6/1/89

جلد دوم فرهنگ آثار ايراني-اسلامي منتشر شد

فرهنگ آثار ايراني-اسلامي (جلد دوم: ت-ث) معرفي آثار مكتوب از روزگار كهن تا عصر حاضر تحت نظر هيئت علمي: سيدعلي آل‌داود، احمد سميعي (گيلاني)، رضا سيدحسيني ناشر: سروش قيمت: 15000 تومان تعداد صفحات: 492 صفحه كد شابك: 978-964-376-731-0 چاپ: اول، 1387 اگر اين كتاب را مي‌خواهيد ...

جلد دوم فرهنگ آثار را از اواسط سال گذشته خريده بودم و در سبد كتاب‌هايي كه بايد در جيره‌كتاب اشاره‌اي به آن بكنم قرار داده بودم. اما معرفي و اشاره ميسر نشد تا حالا كه 6 روز هم از سال 1389 مي‌گذرد!

با اينكه در شناسنامه كتاب سال 1387 به عنوان سال انتشار آن آمده اما از من بپذيريد كه جلد دوم فرهنگ آثار حتي در نمايشگاه كتاب سال گذشته (1388) نيز آماده نشده بود و هرچه در روزهاي مختلف به غرفه‌ي انتشارات سروش، كه پوستري به ديوار نصب كرده بود و مژده مي‌داد جلد دوم كتاب را در نمايشگاه عرضه مي‌كند، مراجعه كردم نتيجه‌اي نگرفتم. تا يكي دو ماه بعد از نمايشگاه كه بالاخره كتاب را از فروشگاه سروش در تقاطع مطهري و مفتح خريدم.

امشب كه نشستم تا اين مطلب را تنظيم كنم رفتم و مطلب سال 86 خودم را در معرفي جلد اول كتاب خواندم. ديدم عينا بلاي مشابهي براي جلد دوم به سرم آمده و ... خدا كار ما را با الباقي مجلدات اين فرهنگ بخير كند.

شاهد ديگر بر نادقيق بودن سال چاپ درج شده در جلد دوم فرهنگ يكي هم اينكه در انتهاي مقدمه جلد دوم يك "بعدالتحرير" اضافه شده كه به فوت رضا سيدحسيني در ارديبهشت‌ماه سال 88 اشاره مي‌كند و در آنجا ياد او را كه يكي از دست‌اندركاران اصلي ترجمه‌ي فرهنگ آثار و تاليف فرهنگ آثار ايراني-اسلامي بوده گرامي داشته‌اند.

در تشريح اينكه فرهنگ آثار چيست و به چه كار مي‌آيد به نظرم هنوز توضيحات مطلب سال 1386 معتبر است و اينجا ديگر بيش از آن سرتان را درد نمي‌آورم. مشابه جلد اول، فهرست آثاري كه در جلد دوم به آنها پرداخته شده را آماده كرده‌ام تا علاقمندان از چند و چون مدخل‌هاي جلد دوم مطلع شوند. جلد دوم همانطور كه خواهيد ديد به حروف "ت" و "ث" پرداخته. البته تعداد مدخل‌هاي حرف "ث" بسيار كم است و بخش اصلي كتاب به آثاري كه نامشان با حرف "ت" آغاز مي‌شود اختصاص دارد. در اين ميان، همانطور كه خواهيد ديد، "تاريخ"ها و "تذكره"ها و "تفسير"ها بخش اصلي اين جلد را به تسخير خود در آورده‌اند:

• فهرست مدخل‌ها و مولفان كتاب در جلد دوم (2 مگابايت)

اين مطلب مي‌توانست همين‌جا تمام شود! اما وقتي داشتم كتاب را اسكن مي‌كردم، اتفاقي نگاهي هم به شرح فرهنگ براي مدخل "ثريا در اغما" انداختم. وقتي مطلب را خواندم چند نكته‌اي به نظرم رسيد كه فكر كردم بد نيست آنها را نيز اينجا بياورم. پس ابتدا شما هم مطلب تهيه شده براي مدخل "ثريا در اغما" را مطالعه كنيد:

ثريا در اغما رماني از اسماعيل فصيح (تولد: 1313)، كه نويسنده آن را طي سال‌هاي 1361 تا 1362 نوشته و در 1362 منتشر كرده است. رمان علاوه بر روايت داستاني حزن‌انگيز، بازتابي است از تاثرات نويسنده از حوادث ماه‌هاي اوليه دفاع مقدس. "جلال آريان"، شخصيت ثابت رمان‌هاي فصيح، اندكي پيش از شروع جنگ ايران و عراق، بر اثر سكته مغزي در بيمارستان شركت نفت آبادان بستري مي‌شود و، پس از شروع جنگ، به زمره خدمه داوطلب بيمارستان درمي‌آيد تا زماني كه از خبر تصادف و جراحت مغزي يگانه دخترش "ثريا"، مطلع مي‌شود. ثريا، كه پس از كشته شدن شوهرش در جريان انقلاب براي تحصيل به پاريس رفته، بر اثر سقوط از دوچرخه به حال اغما فرو رفته است. آريان راهي پاريس مي‌شود و، در زمان اقامت در پاريس و مراقبت از ثريا، به محفل روشنفكران ايراني مقيم فرانسه راه مي‌يابد. ضمنا با "ليلا آزاده"، نويسنده‌اي زيبا كه زماني تعلق خاطري به او داشته است، تجديد ديدار مي‌كند. همچنين، در ميان دوستان دانش‌جوي ثريا، با "قاسم يزداني" كه طرفدار انقلاب و آرمان‌هاي آن است، آشنا مي‌شود - جواني كه دلباخته‌ي ثريا است و هر روز از او عيادت مي‌كند. رمان ترسيم برخورد آريان است با اين موقعيت‌هاي جديد و شخصيتهاي گوناگون و نيز شرح لحظات بيماري ثريا. اما خاطرات وطن و مصايب جنگ، كه او در ماه‌هاي اوليه ناظر آن بوده است، دغدغه‌ها و كابوس‌هاي او را شكل مي‌دهند. رمان در حالي به پايان مي‌رسد كه آريان نسبت به سرنوشت خود و ثريا نگران و سردرگم است.

ثريا، قاسم يزداني، ليلا آزاده و جلال آريان چهار شخصيت اصلي رمان‌اند. ثريا، محور اصلي داستان و قهرماني خاموش است. سكوت و اغماي او به منزله‌ي آيينه‌اي است كه ساير شخصيتها خود را در آن مي‌بينند. قاسم يزداني، كه به روان‌شناسي عرفاني دلبسته است، اغماي ثريا را همانند كماي زندگي و شخصيت خود و نسل گم‌شده مي‌بيند. جلال آريان، نيز شخصيتي است با حفظ خصايل و تناقضاتي كه از او در آثار قبلي فصيح رسم شده است. مردي آرام، حساس و علاقه‌مند به پيوندهاي خويشاوندي و بومي و وطني. آريان راوي داستان است. لذا موضع او در قبال ايرانيان سرگشته و از خودبيگانه در پاريس بي‌طرفانه است.

رمان، به اقتضاي مضامين آن، فاقد اوج و فرودها يا تنش‌هاي پي‌درپي است و تحرك و تنوع مضامين آن تنها با شگرد رجعت به گذشته‌ها و جريان سيال ذهن راوي شكل مي‌گيرد. ارائه صحنه‌هاي كاملا بصري و همانند با صحنه‌هاي سينمايي نيز از مشخصات سبكي نويسنده است كه در اين رمان نيز بازتاب دارد. از ديگر شاخصه‌هاي نثر فصيح بهره‌گيري از گفتارهاي عاميانه و پردازش شخصيتها از طريق مكالمات و لهجه‌ها و اصطلاحاتي است كه هر شخصيت به كار مي‌برد.

زبان رمان يكدست و روان و پركشش است و جزئيات توصيفي دقيق از شهرهايي چون پاريس و استانبول و كاربرد اصطلاحات پزشكي و اشارات ادبي متعدد حاكي از وسعت اطلاعات عمومي نويسنده است.

ثريا در اغما، هرچند هم‌طراز آثار درجه اول فصيح مانند "دل كور" و "زمستان 62" نيست و صبغه گزارشي آن بر جنبه داستاني مي‌چربد، به لحاظ طرح موضوع مهاجرت ايرانيان به غرب در زمان جنگ تحميلي و مسائل پيرامون آن نسبت به آثار ديگران فضل تقدم دارد. (آناهيد اجاكيانس)

ثريا در اغما نوشته: اسماعيل فصيح ناشر: ذهن‌آويز قيمت: 5800 تومان تعداد صفحات: 370 صفحه كد شابك: 978-964-7390-77-4 چاپ: چهاردهم، 1388 اگر اين كتاب را مي‌خواهيد ...

شايد اولين نكته (و مهم‌ترين از نظر من) اين است كه "ثريا" خواهرزاده‌ي جلال آريان است، نه دختر او! راستش اين نكته اگر "فصيح‌خوان" باشيد و طرفدار "جلال آريان" بسيار حائز اهميت است. چون اين يكي از ويژگي‌هاي مهم جلال آريان است كه در هيچيك از رمان‌هاي متعدد اسماعيل فصيح "سر و سامان نمي‌گيرد" و از آن مهم‌تر بچه‌دار نمي‌شود.

يكي ديگر از كارهايي كه سال گذشته در فهرست "آنهايي كه بايد انجام بدهم" آوردم اما هنوز فرصت نشده، تهيه و معرفي فهرستي از آثار اسماعيل فصيح براي وب سايت جيره‌كتاب بود. اگر همت كنم و اين فهرست را تهيه كنم احتمالا بايد يك "آريان‌نامه" هم بنويسم و ضميمه‌اش كنم. و آنجا حتما خواهم آورد كه چرا "سر و سامان نگرفتن" جلال آريان، اين قهرمان طبقه متوسط جامعه ايران كه در سال‌هاي 40 و 50 شمسي در لايه‌هاي مياني مديريت اداري كشور روزگار مي‌گذراند و با انقلاب اسلامي به حاشيه رانده شد، مهم است. اينكه او نه در كنار "ليلا آزاده"ها آرام مي‌گيرد و نه، در رمان‌هاي بعدي فصيح، در كنار بانوان مذهبي‌تر و عارف‌مسلك‌تري كه با آنها برخورد مي‌كند. و تا آخر خط خودش است و فرنگيس (خواهرش، مادر ثريا) و آپارتمان خيابان تكش.

نكته ديگري كه درباره معرفي صورت گرفته از "ثريا در اغما" در فرهنگ آثار ايراني-اسلامي بايد به آن اشاره كنم اين است كه برخلاف آنچه كه از متن معرفي برمي‌آيد، بستر اصلي داستان "ثريا در اغما" وقوع انقلاب اسلامي و تاثير آن بر طبقه‌ي متوسط و بالاي متوسط قبل از انقلاب است، نه جنگ تحميلي ايران و عراق. گروهي كه جلال آريان در پاريس با آنها روبرو مي‌شود نه "محفل روشنفكران ايراني" كه گروهي هستند كه با وقوع انقلاب تمول مالي (و احتمالا دورانديشي‌شان) اين امكان را برايشان فراهم كرد تا ايران را ترك كنند و در نقاط ديگر دنيا اقامت گزينند. آنها بابت اين عكس‌العمل‌شان به وقوع انقلاب، سال‌ها با عنوان "فراري"، "طاغوتي"، "سلطنت‌طلب" و حتي "ضدانقلاب" ناميده شدند. و "ثريا در اغما" شرح عكس‌العمل و برخورد اين گروه از ايرانيان با پديده‌ي انقلاب اسلامي است در آن سال‌هاي ابتدايي.

به اين ترتيب من باشم آن جمله آخر متن معرفي، آنجا كه مي‌گويد "طرح موضوع مهاجرت ايرانيان به غرب در زمان جنگ تحميلي" را تغيير مي‌دادم و به جاي "جنگ تحميلي" عبارت "وقوع انقلاب اسلامي" را جايگزين مي‌كردم. "زمستان 62"، رمان بعدي فصيح است كه به "جلال آريان" و قهرمانان ديگري از طبقه‌ي اجتماعي او در صحنه‌ي جنگ تحميلي مي‌پردازد و شايد يكي از معدود آثاري را مي‌آفريند كه به تاثير جنگ 8 ساله بر روي اين طبقه اجتماعي مي‌پردازد.

براي همين است كه "ثريا در اغما" و "زمستان 62" در ميان ديگر آثار اسماعيل فصيح (و اصولا رمان‌هاي منتشر شده در بعد از انقلاب)، جدا از ارزش‌ها و جذابيت‌هاي داستاني‌شان، به دليل پرداختن به تاثير دو واقعه‌ي مهم اجتماعي اين سال‌ها ("وقوع انقلاب" و "جنگ تحميلي") بر روي بخشي از جامعه‌ي ايران كه معمول است در سال‌هاي بعد از انقلاب اشاره‌اي به حضور و وجود و تاثيرشان در اجتماع نشود، آثاري مهم و ماندني محسوب مي‌شوند.

و خلاصه اينكه متن معرفي مربوط به "ثريا در اغما" در فرهنگ آثار ايراني-اسلامي به نظر من مقاديري نياز به "چكش‌كاري" و تصحيحات داشت كه فكر كردم به عنوان يك طرفدار پر و پا قرص آثار اسماعيل فصيح، در اينجا به آنها هم اشاره كنم. يادي از فصيح و آثارش در اين ايام سال نو!

شايد بدتان نيايد نگاهي هم به اين مطالب بياندازيد:

كتابخوان‌ها؛ آدم‌هايي سعادتمند در خلوت خودشان! چرا كتاب مي‌خوانيم؟ فايده‌اش چيه؟ آيا كتابخوان‌ها با كتاب‌نخوان‌ها فرق دارند؟ در مطلبي نوشته‌ي اورهان پاموك كه از هفته‌نامه‌ي شهروند امروز نقل شده به دنبال پاسخ بعضي از اين پرسش‌ها مي‌گرديم.

وقتي ستاره‌ها حرف مي‌زنند! اين مطلب مروري است بر امكانات و اطلاعاتي كه يك "كرم‌كتاب" مي‌تواند از ميان صفحات مختلف وب‌سايت كتابفروشي آمازون درباره‌ي كتاب‌هاي مورد علاقه‌اش بدست آورد.

ماجراي من و شاملو اين مطلب يادي است از احمد شاملو به همراه فايلي صوتي از سخنان او درباره‌ي "حال و اوضاع زبان فارسي در ديار فرنگ" و همچنين ذكر خاطره‌ي ديدار با او.

"نوشته‌هايي به بهانه كتاب" معمولا در آخر هفته‌ها نوشته مي‌شوند و از طريق پست الكترونيك براي كليه مشتركين خبرنامه جيره‌كتاب ارسال مي‌شوند. اگر مايل به دريافت مستمر اين نوشته‌ها هستيد مي‌توانيد مشترك خبرنامه جيره‌كتاب بشويد.