نگاشته شده
به تاريخ 3/1/87

خداحافظ آقاي كلارك!

درست در آخرين روز سال، آرتور سي. كلارك نويسنده نامدار داستان‌هاي علمي-تخيلي درگذشت. به عنوان يك طرفدار پر و پا قرص اين نوع از داستان‌ها، فكر كردم كه بايد كاري بكنم و در يادبود اين تخيلي‌نويس بزرگ (يكي از بزرگ‌ترين تخيلي‌نويسان قرن‌هاي اخير) چيزي بنويسم.
پيشاپيش مي‌دانستم، اما با گشت و گذاري هم در وب اين موضوع تائيد شد كه درباره كلارك و زندگي و آثارش تا دلتان بخواهد مطلب بر روي اينترنت وجود دارد. پس فكر كردم "من كي هستم كه بخواهم چيزي بر آن مطالب اضافه كنم!" يا "تكرار مجدد مطالب گفته شده چه لطفي دارد؟"

پس فكر كردم به جاي خود كلارك درباره يكي از كتاب‌هاي او، كه از همه بيشتر دوستش دارم، برايتان بنويسم.
ضمنا با كمي كند و كاو به نظر مي‌رسد كه در حال حاضر، به جز "روشنايي زمين" كه در فهرست كتاب‌هاي بهمن ماه حضورتان معرفي شد، كتاب دندان‌گيري از كلارك در بازار موجود نمي‌باشد. ژانر علمي-تخيلي اين سالها بيشتر به سمت داستان‌هاي جادوگري و هيولائي متمايل شده. انگار هواخواهان علم كمتر و طرفداران تخيل، آنهم از نوع تاريك و ترسناك آن، بيشتر است و بنابراين ژانري كه كلارك سلطان بلامنازع آن است، كساد و بي‌مشتري مانده است!

به همين خاطر فكر كردم شايد بد نباشد شناسنامه‌اي از كتاب‌هايي كه از اين استاد درگذشته در كتابخانه دارم سر هم كنم. اگر به تاريخ چاپ كتاب‌ها دقت كنيد متوجه مي‌شويد كه امكان خريد اين كتاب‌ها وجود ندارد! مي‌توانيد اين فهرست را به عنوان كتابشناسي ناكامل آثار ترجمه شده كلارك به فارسي در نظر بگيريد. (دوستان مي‌توانند با ارسال مشخصات كتاب‌هاي ديگري كه از كلارك به زبان فارسي در اختيار دارند، در تكميل اين فهرست مشاركت كنند.)

اما قبل از آن چند خطي درباره "باغ راما"!

چه آسان فراموش مي‌كنيم از كجا آمده‌ايم و به كجا مي‌رويم!
"چهارگانه" راما، از چهار كتاب تشكيل شده است! كتاب اول را كلارك به تنهايي نوشته. بر طبق ادعاي خود او، در هنگام نوشتن "ميعاد با راما" اصلا قرار نبوده كه داستان ادامه‌اي داشته باشد. اما بعدها آشنايي و همكاري موفق او با مهندس/نويسنده‌اي به نام جنتري لي باعث مي‌شود تا به اين فكر بيافتد تا ماجراي راما را گسترش دهد و به اين ترتيب كتاب‌هاي دوم تا چهارم متولد مي‌شوند.

از نظر ارتباط داستاني نيز به راحتي مي‌توان كتاب اول را نخواند و سه كتاب بعدي، "راما 2" - "باغ راما" - "راز راما"، را به عنوان يك سه‌گانه مستقل مطالعه كرد. تنها حلقه ارتباطي كه كتاب دوم را به كتاب اول وصل مي‌كند اشاره به اين مطلب است كه راما يكبار ديگر هم قبلا، در سال 2130 ميلادي، به زمين آمده است. در راماي 2 اين سفينه فضائي استوانه‌اي شكل كه طولش در حدود 40 كيلومتر است و همه وجناتش بر اين دلالت دارد كه ساخته دست بشر "نيست"، دوباره در سال 2200 ميلادي به منظومه شمسي نزديك مي‌شود. البته سفينه‌اي كه براي دومين بار به زمين نزديك مي‌شود بسيار شبيه به اولين راما است، پس شايد هم سفينه‌اي ديگر اما مشابه آن اولي باشد! براي همين است كه اسمش را "راما 2" مي‌گذارند!

بخش اعظم "راماي 2" به ماجراهاي اكتشافي يك هيات تحقيقاتي كه به داخل راما وارد مي‌شوند اختصاص دارد. آنچه كه دانستنش براي رسيدن ما به "باغ راما" مهم است، اين است كه در پايان "راما 2" كه سفينه ناگهان به حركت در مي‌آيد تا دوباره منظومه شمسي را ترك كند، سه نفر از دانشمندان هيات اكتشاف در سفينه مي‌مانند تا با آن همراه شوند و، احتمالا، به مبدا حركت راما بازگردند. "نيكول ژاردن" قهرمان اصلي كتابهاي دوم، سوم و چهارم، زني رنگين‌پوست است و "ريچارد ويكفيلد" و "مايكل اتول" دو دانشمند همكار او.

اصولا يكي از مهم‌ترين تفاوت‌هاي "ميعاد با راما" (كتاب اول) با سه كتاب بعدي در اين است كه كتاب اول صرفا علمي-تخيلي است. داستاني كه فقط به تشريح مباحث فني برخورد با يك سفينه ساخته دست موجودات فرازميني مي‌پردازد. اما سه كتاب بعدي همانقدر كه به مسائل فني مي‌پردازند، به همان اندازه (شايد هم بيشتر) به مسائل فلسفي و اجتماعي برخورد با شعور فرازميني مي‌پردازند. مسائلي كه كلارك ثابت كرده به آن علاقه بسيار دارد. و از "اديسه 2001" افسانه‌اي تا "پايان طفوليت" در اغلب آثارش با خواننده درباره اين دغدغه‌اش صحبت كرده.

نيمه اول "باغ راما" شرح سفر قهرمانان داستان به مبدا راما است. در طول اين مسير نامشخص، كه معلوم نيست چند سال نوري مقصدش با زمين و منظومه شمسي فاصله دارد و طي چه مدتي به پايان مي‌رسد، نويسنده(ها) با شرح كشفيات قهرمانان داستان، سفينه راما را بيشتر به خواننده معرفي مي‌كند. و راه‌هايي براي تغذيه و زندگي سه مسافرش ابداع مي‌كند كه هم براي طرفداران موضوعات علمي-تخيلي درخشان و اعجاب‌برانگيز است و هم يادآور ماجراهاي يك رابينسن كروزوئه ديگر، اينبار در فضا است.
اما نوبت به بحث توليدمثل و ادامه بقا كه مي‌رسد، موضوع از حيطه علم و تخيل عبور مي‌كند و بحث فلسفه و اخلاق مطرح مي‌شود.

نيكول ژاردن كه به ويكفيلد علاقه دارد، با اين واقعيت روبرو مي‌شود كه در سفر احتمالا بي‌بازگشت‌شان و در مقصد ناشناخته‌اي كه به آن خواهند رسيد، او به عنوان تنها جنس ماده از نوع خود وظيفه "تكثير" نوع بشر را برعهده خواهد داشت. و در اينصورت بچه‌دار شدن تنها از يك مرد نمي‌تواند زنجيره ادامه‌دار توليدمثل نوع بشر را در خارج از منظومه شمسي باعث شود. پس آيا او مجاز است كه از هر دو مرد همسفرش بچه‌دار شود؟!
كلارك با انتقال داستان خلقت به سال 2200 و در داخل سفينه‌اي كه به سوي مقصد نامعلومي در حركت است، هم سر به سر آدم و حوا مي‌گذارد و هم اخلاقيات پذيرفته عصر ما را در موقعيتي كاملا متفاوت به مبارزه مي‌طلبد. جالب اينجاست كه در اين ميان تصويري كه كلارك از نيكول ژاردن به عنوان زن/مادر/عامل زايش به دست مي‌دهد، تصوير انساني است مسئول نسبت به آنچه كه برعهده‌اش گذاشته شده و متحير در مقابل عواقب اخلاقي آن. اما در مقابل قهرمانان مرد داستان در لايه‌اي بشري‌تر، مدام درگير موضوع "مالكيت"‌اند و هيچگاه موفق نمي‌شوند از اين چنبره سنتي خارج شوند.

اما دليل علاقه من به "باغ راما" نه نيمه اول كتاب، بلكه نيمه دوم آن است!
راما بالاخره به مقصد مي‌رسد. به مبدا حركت خود. به "ايستگاه مركزي". در آنجا، اراده‌اي كه راما را بوجود آورده و او را به ماموريت‌هاي مختلف گسيل داشته به قهرمانان داستان اعلام مي‌كند كه يكبار ديگر بايد به زمين برگردند و براي برآوردن منظور "خالق راما" اينبار تعداد بيشتري از جنس خود به همراه بياورند. راما، پس از ايجاد محيط‌زيستي مناسب انسان در درون آن، براي سومين‌بار رهسپار منظومه شمسي مي‌شود و پس از رسيدن به "خانه"، نيكول ژاردن حكومت منظومه شمسي را راضي مي‌كند تا تعدادي از افراد داوطلب براي بازگشت با راما را همراه سفينه كند.
سفينه براي سومين بار منظومه شمسي را ترك مي‌كند. اينبار با يك جامعه كوچك از انسان‌ها كه در "باغ راما"، محيط‌زيستي كه براي آنها در داخل سفينه ايجاد شده، تا رسيدن به مقصد زندگي مي‌كنند.

اين اجتماع كه با پاي خودشان از درهاي سفينه وارد شده‌اند، پس از چندي به همان موجودات دو پايي تبديل مي‌شوند كه همه‌مان مي‌شناسيم. توصيف كلارك از اين جامعه كوچك، مبارزه اعضايش براي رسيدن به قدرت و حكومت (حكومت در داخل يك سفينه فضائي؟!؟!)، و تصوير كاريكاتورگونه اما تاسف‌بار "سياست" در ارتباط آدمها شاهكار است. آنقدر كه هنگام خواندن گاهي كلافه مي‌شويد كه "آخر مگر اينها فراموش كرده‌اند كه بر چه سوارند؟ از كجا آمده‌اند و به كجا دارند مي‌روند؟"

داستان "تبلور" اين جامعه انساني اما در اينجا ختم نمي‌شود.
ريچارد ويكفيلد، قهرمان دوم داستان، بر اثر حادثه‌اي متوجه مي‌شود كه جامعه كوچك انساني‌شان در راما تنها نيست و راما به جز "باغ راما" كه براي انتقال انسان‌ها ساخته شده حداقل يك محيط‌زيست ديگر را نيز در خود جاي داده كه براي انتقال همزمان گونه ديگري از موجودات كهكشان مورد استفاده قرار مي‌گيرد.
اين موجودات بسيار هوشمند‌تر و پيشرفته‌تر از انسان‌ها هستند و قابليت‌هايي دارند كه تنها تخيل آرتور سي كلارك قادر به توصيف آنهاست! اما جامعه انساني پس از اطلاع از وجود اين جامعه هوشمند و "متفاوت" در جوار خود هراسان مي‌شود و تصميم مي‌گيرد تا محيط‌زيست آنها و خود اين موجودات را نابود كند ...

چه خواهد شد اگر تنها موجود هوشمند اين جهان نباشيم؟
كلارك در جاي جاي سه‌گانه راما اين سوال را مطرح مي‌كند و نوع بشر را در مقابل پاسخ مورد نظرش قرار مي‌دهد. اينكه "راما ساخته‌اي فرازميني" است. او در "راما 2" از تاثير ظهور كوتاه مدت اولين راما در منظومه شمسي بر روي اراده نوع بشر صحبت مي‌كند. اينكه انسان با اطلاع از وجود هوشمندي‌اي فراي خود اعتماد به نفسش را از دست مي‌دهد و سرخورده مي‌شود و تمدن‌اش نزول مي‌كند!
او بعد در "باغ راما" جزئيات محتمل تنها چند نمونه از اين موجودات هوشمند را تشريح مي‌كند و مجددا جامعه انساني خود را در مواجهه با آن قرار مي‌دهد. اما از نظر او اينبار هم عكس‌العمل انسان بسيار ابتدائي، بي‌تدبير و بدوي است. او مشخصا در مقابل موجوداتي پيشرفته شانسي براي انسان قائل نيست. نه شانس بقا، بلكه شانس حفظ جايگاهي آبرومند به عنوان يك موجود ذي‌شعور.

كتابشناسي "ناكامل" آرتور سي. كلارك به زبان فارسي
كتاب‌ها به ترتيب تاريخ انتشار مرتب شده‌اند. براي كساني كه ممكن است به اقتصاد نشر هم علاقمند باشند، قيمت كتاب‌ها را هم آورده‌ام. سير تاريخي عبرت‌آموزي دارد:

راز كيهان (اديسه 2001)
ترجمه: پرويز دوائي
ناشر: شركت سهامي كتابهاي جيبي
چاپ: اول، 1348
قيمت: 35 ريال (288 صفحه)
نه، من واقعا اينقدر مسن نيستم! اين كتاب را از كتابخانه ابوي كش رفته‌ام. با ذكر اين توضيح كه من خودم در نوجواني همين نسخه از "اديسه" را خوانده‌ام! "راز كيهان" معروف‌ترين اثر كلارك است كه براي او شهرت جهاني به همراه آورد. داستاني كه مي‌گويند كلارك آن را نوشت تا ثابت كند هيچكس نمي‌تواند اقتباسي سينمايي از روي آن درست كند. اما اقتباس موفق سينمايي استنلي كوبريك از داستان بخش اعظم دليل معروفيت و موفقيت كتاب هم شد.
كلارك همچنين با اين داستان، "هال"، يكي از معروفترين قهرمانان نقش منفي كتاب‌هاي علمي-تخيلي را به جهانيان معرفي كرد!

پايان طفوليت
ترجمه: رسول وطن‌دوست
ناشر: مترجم
چاپ: اول، 1362
قيمت: 400 ريال (285 صفحه)
پايان طفوليت هم از آن كتابهايي است كه در آن به وجوه فلسفي زندگي آدم‌ها توجه ويژه‌اي شده. همان ماجراي "از كجا آمده‌ام، آمدنم بهر چه بود ..." مورد علاقه كلارك. در خلال وبگردي‌هاي اخير به مقاله‌اي برخوردم كه سايت fantasy.ir درباره اين كتاب منتشر كرده. علاقمندان براي كسب اطلاعات بيشتر درباره اين كتاب مي‌توانند به اين مقاله مراجعه كنند.

ريزش غبار ماه
ترجمه: هوشنگ غياثي‌نژاد
ناشر: پاسارگاد
چاپ: اول، 1363
قيمت: 500 ريال (358 صفحه)
كتابفروشي و انتشارات پاسارگاد، واقع در چهارراه وليعصر، يكي از اصلي‌ترين دلائل آشنائي من با ژانر علمي-تخيلي، آرتور سي. كلارك و رقيب ديگرش آيزاك آسيموف بوده است.
"ريزش غبار ماه" في‌الواقع داستان هيجان‌انگيزي نيست! يعني در آن از نكات و مسائل اجتماعي-فلسفي كه معمولا كلارك به آن مي‌پردازد و من را جذب خود مي‌كند خبري نيست. اما خب، وقتي با خودتان قرار مي‌گذاريد كه همه كتابهاي يك نويسنده بخصوص را بخريد، ناچاريد براي كتاب‌هاي نه چندان معروف و درخشان نيز پول خرج كنيد!

آيا فردا؟
ترجمه: هوشنگ غياثي‌نژاد
ناشر: پاسارگاد
چاپ: اول، 1363
قيمت: 350 ريال (270 صفحه)
كتاب مجموعه داستان است. داستان كوتاه قالبي است كه علمي-تخيلي‌نويس‌ها از آن به وفور استفاده مي‌كنند و معمولا هم شاهكارهاي اين ژانر در همين قالب آفريده مي‌شود. وقتي مي‌توان در چند صفحه اصل داستان را تعريف كرد و خواننده را روي صندلي‌اش ميخكوب كرد، ديگر چه لزومي به صدها صفحه آسمان و ريسمان بافتن است!!!

ميعاد با راما
ترجمه: هرمز حبيبي اصفهاني
ناشر: نقطه
چاپ: اول، 1374
قيمت: 500 تومان (268 صفحه)

راما 2
ترجمه: ناصر بليغ
ناشر: نقطه
چاپ: اول، 1375
قيمت: 1200 تومان (494 صفحه)

باغ راما
ترجمه: ناصر بليغ
ناشر: نقطه
چاپ: اول، 1375
قيمت: 1500 تومان (592 صفحه)
پس از خواندن "باغ راما" آنقدر هيجان‌زده شده بودم كه نمي‌توانستم صبر كنم تا جلد چهارم هم ترجمه شود و به بازار بيايد. يادم نيست چطور، اما به هر حال با كسي در آنسوي آب هماهنگ كردم تا نسخه‌اي از جلد آخر كتاب را برايم بفرستد. Rama Revealed در سال 1377 با نام "راز راما"، با ترجمه دكتر بليغ، در 704 صفحه و به قيمت 2300 تومان توسط نشر نقطه منتشر شد.

ملاقات با عروس دريايي
ترجمه: رضا فاضل
ناشر: فرزان روز
چاپ: اول، 1378
قيمت: 1700 تومان (373 صفحه)

روشنائي زمين
ترجمه: مهوش مجذوب
ناشر: فرزان روز
چاپ: دوم، 1386
قيمت: 3100 تومان (256 صفحه)

... و بالاخره خود كلارك
همانطور كه گفتم درباره آرتور سي. كلارك بر روي اينترنت تا دلتان بخواهد مطلب پيدا مي‌شود. مثلا اين مقاله هادي ناصري درباره كلارك به خوبي حق مطلب را ادا كرده. همچنين اگر اهل انگليسي خواندن هستيد، در هيچ جا به اندازه ويكي‌پديا نخواهيد توانست اطلاعات در مورد كلارك و آثارش پيدا كنيد.

"نوشته‌هايي به بهانه كتاب" معمولا در آخر هفته‌ها نوشته مي‌شوند و از طريق پست الكترونيك براي كليه مشتركين خبرنامه جيره‌كتاب ارسال مي‌شوند. اگر مايل به دريافت مستمر اين نوشته‌ها هستيد مي‌توانيد مشترك خبرنامه جيره‌كتاب بشويد.