نگاشته شده
به تاريخ 8/6/86

معرفي كتاب:
به احترام يك فرهنگ (به بهانه "فرهنگ آثار ايراني - اسلامي")

فرهنگ آثار ايراني-اسلامي (جلد اول: آ-پ) معرفي آثار مكتوب از روزگار كهن تا عصر حاضر تحت نظر هيئت علمي: سيدعلي آل‌داود، احمد سميعي (گيلاني)، رضا سيدحسيني ناشر: سروش قيمت: 10000 تومان تعداد صفحات: 544 صفحه كد شابك: 978-964-376-507-1 چاپ: اول، 1386 اگر اين كتاب را مي‌خواهيد ...

تقصير خودشان بود! همزمان با برگزاري نمايشگاه كتاب، پلاكارد بزرگي را در بيرون كتابفروشي، بر خيابان مطهري نصب كردند كه از انتشار "فرهنگ آثار ايراني-اسلامي" خبر مي‌داد. در صورتي كه كتاب نه در نمايشگاه عرضه شده بود و نه كتابفروشي كذا آن را داشت. احتمالا خطا در محاسبات. بنابراين برنامه من اين شد تا يكروز در ميان، هر روز صبح وسط راه پياده شوم و بر سر فروشنده كتابفروشي انتشارات سروش نازل شوم كه "آقا، اين فرهنگ آثار ايراني-اسلامي نيامد؟" بعد از مدتي اما اصلا پلاكارد را برداشتند. كتاب كه به نمايشگاه نرسيده بود، پس ديگر چه فايده. من هم از موضعم عقب‌نشيني كردم و بسنده كردم به زير نظر گرفتن ويترين كتابفروشي. "بالاخره اگر سر و كله كتاب پيدا شود، يك نسخه از آن را هم پشت ويترين مي‌گذارند!"

اين عمليات تعقيب و گريز تا اواخر خردادماه ادامه داشت تا بالاخره يكروز در هنگام رد شدن از جلوي مغازه چشمم به كتابهايي مي‌افتد كه دم در كتابفروشي روي زمين چيده شده‌اند و انگار "تازه رسيده‌اند" و "احتمالا بايد خودش باشد!" پس تو مي‌روم و مي‌بينم بله، كتاب بالاخره رسيده. خوشبختانه پول هم در جيب دارم و سر ضرب يك نسخه مي‌خرم.

ايده تدوين "فرهنگ آثار ايراني-اسلامي" در هنگام ترجمه فرهنگ آثار شش جلدي كه ترجمه فرهنگ Dictionnaire des oeuvres مي‌باشد به فكر تيم تهيه‌كننده اين فرهنگ مي‌رسد. تيم ترجمه فرهنگ آثار با مشاهده اينكه در متن فرهنگ آثار، به ميراث مكتوب ايراني-اسلامي تقريبا هيچ اشاره‌اي نشده است بر آن مي‌شوند تا اين كمبود را با "تاليف" فرهنگ مشابهي براي آثار ايراني-اسلامي برطرف نمايند.

فرهنگ آثار "ترجمه‌اي"، دانشنامه يا دائره‌المعارفي است كه هر مدخل آن به معرفي يكي از كتاب‌هاي معروف و تاثيرگذار تاريخ بشر اختصاص دارد. ترجمه اين فرهنگ در دهه 1370 و به سرپرستي رضا سيدحسيني در انتشارات سروش آغاز شد. چاپ اول جلد اول اين فرهنگ 6 جلدي در سال 1378 به بازار عرضه مي‌شود و كار چاپ آن با انتشار جلد ششم و پاياني فرهنگ در سال 1383 به پايان رسيد.

روزنامه شرق درباره فرهنگ آثار ترجمه‌اي دو مطلب در تاريخ‌هاي 21/2/84 و 4/4/85 چاپ كرده كه علاقمندان براي كسب اطلاعات بيشتر درباره اين فرهنگ مي‌توانند به اين دو مطلب مراجعه كنند.

مهم‌ترين نكته‌اي كه "فرهنگ آثار ايراني-اسلامي" را براي ما فارسي‌زبانان به پروژه مهم‌تري نسبت به "فرهنگ آثار" تبديل مي‌كند وجه تاليفي آن است. يعني اگر فعاليت اصلي در پروژه فرهنگ آثار، كه به سرانجام رساندن آن تقريبا يك دهه به طول انجاميد، ترجمه اثري موجود بود، در پروژه "فرهنگ آثار ايراني-اسلامي" كليه مطالب فرهنگ بايد تاليف و تدوين شود و اين خود كاري است كارستان كه در كشور ما و با مختصات فرهنگي آن اصلا ساده نخواهد بود.

اما تا قبل از آنكه حوصله‌تان بيشتر از اين سر برود (!!!) بگذاريد با هم ببينيم كه واقعا "فرهنگ آثار ايراني-اسلامي" چه جور فرهنگي است.

اين فرهنگ، مثل همه فرهنگ‌هاي ديگر دنيا، از مدخل‌هايي تشكيل شده كه بصورت الفبايي در كتاب آمده‌اند. جلد اول حاوي مدخل‌هاي "آ – پ" مي‌باشد. هر مدخل در اين فرهنگ نام يك كتاب است و در توضيحات مدخل سعي شده تا ضمن معرفي آن كتاب/اثر ويژگي‌هاي خاص آن كه باعث اهميت‌اش در فرهنگ و ادب ايراني-اسلامي بوده است نيز توضيح داده شود.

اگر از مدخل‌هاي عربي جلد اول كه بسيارند و من هم از هيچكدام سر در نمي‌آورم بگذريم، و اگر توجه بيشتر را بر روي آثار معاصر فارسي معطوف كنيم، در يك تورق اوليه در فهرست مدخل‌هاي اين اولين جلد فرهنگ مي‌بينيم كه از "آرش كمانگير" سياوش كسرايي تا "آزاده خانم و نويسنده‌اش" رضا براهني، از "آيدا در آينه" احمد شاملو تا "از صبا تا نيما" يحيي آريان‌پور، از "از رنجي كه مي‌بريم" جلال آل‌احمد تا "آسيا در برابر غرب" داريوش شايگان، از "اسير" فروغ فرخزاد تا "اصول فلسفه و روش رئاليسم" علامه طباطبايي، از "افسانه" نيما يوشيج تا "امثال و حكم" علامه دهخدا، از "اهل غرق" منيرو رواني‌پور تا "باشو غريبه كوچك" بهرام بيضائي و ... تنها تعدادي از مدخل‌هاي آشناي اين جلد از فرهنگ آثار ايراني-اسلامي هستند.

مطالب مدخل‌ها توسط نويسندگان مختلفي با زمينه‌هاي كاري و تخصصي متفاوت نوشته شده‌اند. در ميان نويسندگان مطالب فرهنگ نام‌هاي آشنايي چون محمدعلي سپانلو، محمد حقوقي، بهاالدين خرمشاهي، ميمنت ميرصادقي، پرويز اذكائي، آذرتاش آذرنوش، اصغر دادبه و ... به چشم مي‌خورد.

نمونه متن فرهنگ: بوف كور
در صفحه 449، ذيل مدخل "بوف كور" در مطلبي به قلم مهشيد نونهالي چنين آمده است:

رماني از صادق هدايت (1330-1281 ش)، نويسنده ايراني، كه نخستين بار به سال 1315 ش در بمبئي منتشر شد و، در صفحه هشدار آن، عبارت "چاپ و نشر در ايران ممنوع" به چشم مي‌خورد. در واقع، با توجه به نظارت سخت‌گيرانه بر هر گونه تظاهرات فكري در ايران، هدايت نگران آن بود كه انتشار بوف كور موجب هياهو شود. پس بدان اكتفا كرد كه اين كتاب را در اختيار تني چند از دوستان و چند نسخه‌اي نيز در اختيار كتاب‌فروشان مستشرق قرار بدهد. در پاييز 1320 ش، با تغيير نظام و ايجاد فضاي سياسي مساعدتر، رمان بوف كور به صورت پاورقي در هفته‌نامه ايران و، در پايان همان سال، به صورت كتاب انتشار يافت. در آن زمان، واكنش خوانندگان ايراني در برابر اين كتاب يكسان نبود. بدين معني كه جمعي از فرهيختگان از آن استقبال كردند اما توده خوانندگان معمولي، در برابر اين كتاب بيش از اندازه نو و گستاخانه حيرت‌زده و منزجر شدند. حال آن‌كه هم‌اكنون بوف كور هنوز هم پيشاپيش آثار ماندگار ايران در قرن بيستم قرار گرفته است. ناشر فرانسوي صادق هدايت، در مقدمه ترجمه سه قطره خون، چنين آورده است: "يكي از ده كتابي كه براي سفر به جزيره خالي از سكنه روياهاي خود توشه راه خواهم كرد، بي‌ترديد ... بوف كور است."

بوف كور را مي‌توان آخرين بخش از سه‌گانه‌اي به شمار آورد كه زنده به گور و سه قطره خون را نيز شامل مي‌‌شود. اين آثار رنگي سخت سوررئاليستي دارند. آندره برتون، نويسنده فرانسوي و از سردم‌داران مكتب سوررئاليسم، در مقاله‌اي كه در ژوئن 1953 (1331 ش) در پاريس منتشر شد، بوف كور را "نشانه‌اي آتشين در دل شب" توصيف كرده است. راوي بوف كور نيز همان شخصيت زنده به گور و سه قطره خون است: روشنفكر مضطرب و خلوت‌گزيني كه، دل‌زده از جامعه‌اي دچار خفقان و عوام‌فريبي، به درون خود پناه مي‌برد، اما آنجا نيز راه گريزي نمي‌يابد. آن‌گاه، روان‌فرسودگي و، در پي آن، جذبه سرنوشت‌ساز مرگ او را در خود مي‌كشد. راوي از ابتدا اظهار مي‌دارد كه "من فقط براي سايه خودم مي‌نويسم ... بايد خودم را بهش معرفي كنم." براي او اهميتي ندارد كه حرفش را باور كنند يا نه، اما نمي‌خواهد كه بدون شناختن خود بميرد. زندگي‌اش در چهارديواري خانه محقري، در بيرون شهر و دور از هياهو، به نقاشي روي جلد قلمدان مي‌گذشت و مي‌گذرد ("سرتاسر زندگيم ميان چهار ديوار گذشته است"). سيزده نوروز است و هنگام غروب كه نخستين بار صورت آن زن يا فرشته، مانند روياي ناشي از افيون، متجلي مي‌شود و همه وجود راوي به سوي آن آرمان دست‌نيافتني پر مي‌كشد ... اما جذبه پايان مي‌يابد و او در ورطه گذشته فرومي‌غلطد، و خاطرات كودكي و نوجواني را در مي‌نوردد و شاهد تكوين رويدادهاي دور دستي مي‌شود كه از سر گذرانده است ...

فرهنگ آثار به چه كار مي‌آيد؟
يك فرهنگ شش جلدي، آنهم در قطع وزيري و به قيمت كل چيزي در حدود 60-70 هزار تومان، احتمالا كالاي فرهنگي راه‌دستي براي خريداران معمولي كتاب نيست. وقتي كه داشتم براي آماده كردن اين مطلب برنامه‌ريزي مي‌كردم، اغلب از خودم مي‌پرسيدم كه "اصلا اين كتاب را دارم براي چه معرفي مي‌كنم؟"

دم‌دست‌ترين پاسخ اين سوال اين است كه، حتي اگر جيره‌كتابي‌ها مشتري "فرهنگ آثار" هم نشوند، صرف اطلاع از وجود چنين كتابي مي‌تواند جايي به كارشان بيايد. اين فرهنگ، مثل همه فرهنگ‌هاي ديگر كتابي مرجع است. بنابراين شايد اگر روزي روزگاري كنجكاو شديم تا قبل از خريدن كتابي اطلاعاتي درباره آن بدست آوريم، به يادمان بيايد كه كتابي هست كه مي‌توان به آن رجوع كرد و در آن سرنخ‌هايي درباره كتاب‌هاي مهم ايراني-اسلامي بدست آورد. اينكه "اسرارالتوحيد" چگونه كتابي است و "اخلاق ناصري" درباره چه موضوعي نوشته شده.

آشنايي با "فرهنگ آثار" اگر معلم باشيم يا فعاليتي آموزشي انجام دهيم نيز احتمالا مي‌تواند مفيد باشد. كافي است كمي به استفاده‌هايي كه اين فرهنگ در سر كلاس‌هاي درس ادبيات، انشا، تاريخ و حتي علوم اجتماعي مي‌تواند داشته باشد فكر كنيد.

اما نكته ديگري كه باعث شد تا با وجود "تخصصي" بودن اين كتاب و احتمال اينكه زياد مورد توجه جيره‌كتابي‌ها قرار نگيرد، به هر حال چند ساعتي را صرف سر هم كردن اين مطلب كنم بزرگداشت اين تلاش بود. تاليف، تدوين، ترجمه، آماده‌سازي و اصولا حركت در جهت توليد كتاب‌هاي مرجع در كشورمان، به دليل سختي كار و نبود بازار و خريدار به ميزان كافي براي آن، و يك كلام "اقتصادي نبودن كار"، هميشه باعث برانگيخته شدن حس احترامي نسبت به دست‌اندركاران اين پروژه‌ها در من بوده است. فرقي هم نمي‌كند كه فرهنگ معين را به دست بگيرم و ورق بزنم يا بر عطف فرهنگنامه كودك و نوجوان شوراي كتاب كودك در قفسه كتابفروشي دست بكشم. همه اين آثار در لابلاي جلدهاي سخت و رنگارنگ‌شان داستان‌ها و ماجراهاي بسياري را از مرارت‌هاي انتشارشان پنهان كرده‌اند. همين است كه فكر مي‌كنم بايد به احترام هر فرهنگي كه در اين كشور چاپ مي‌شود كلاه از سر برداشت و در مقابل همه كساني كه كار و زندگي‌شان را به اين امر اختصاص مي‌دهند سر تعظيم فرود آورد.

و بالاخره: اطلاعات بيشتر
فكر كردم بد نباشد براي آنانكه با خواندن اين چند خط وسوسه شده‌اند تا اطلاعات بيشتري درباره "فرهنگ آثار ايراني-اسلامي" بدست بياورند، چند مورد ديگر را اضافه كنم. اين موارد عبارتند از:

• فهرست مدخل‌ها و مولفان كتاب در جلد اول (1.1 مگابايت). با مطالعه اين فهرست با نام كليه كتاب‌هايي كه در جلد اول فرهنگ معرفي شده‌اند آشنا خواهيد شد.
• يك مطلب نمونه از فرهنگ (288 كيلو بايت). براي آشنايي بيشتر با خط و ربط فرهنگ، مطالعه دو صفحه حاوي معرفي "پله پله تا ملاقات خدا" اثر عبدالحسين زرين‌كوب نيز خالي از لطف نخواهد بود.

عنوان انگليسي كتاب مطابق آنچه بر روي جلد فرهنگ ثبت شده به شرح زير است:

A Descriptive Dictionary of Iranian-Islamic Written Works
Covering works on literature, arts, philosophy, religion & sciences, from the earliest times to the present
Editor in chief: Ahmad Sami'i(Guilani)
Editorial Consultants: Seyyed Ali Al-E-Davud, Ahmad Sami'i (Guilani), Reza Seyyed Hosseini

"نوشته‌هايي به بهانه كتاب" معمولا در آخر هفته‌ها نوشته مي‌شوند و از طريق پست الكترونيك براي كليه مشتركين خبرنامه جيره‌كتاب ارسال مي‌شوند. اگر مايل به دريافت مستمر اين نوشته‌ها هستيد مي‌توانيد مشترك خبرنامه جيره‌كتاب بشويد.